Dilbilim İngilizcesi: 100 Temel Terim ve Anlamları

İnsan dilini bilimsel yöntemlerle inceleyen disiplin; seslerin, sözcüklerin ve cümlelerin yapısını, anlamın nasıl oluştuğunu, dilin nasıl edinildiğini, kullanıldığını ve zamanla nasıl değiştiğini araştırır.

Bir dilde sözcüklerin nasıl biçim değiştirdiğini ve öbek ile cümle kurmak için nasıl birleştiğini gösteren kurallar sistemi; bu kuralları anlatan kitaba da grammar denir.

Bir dili erken çocukluktan itibaren ilk dillerinden biri olarak edinmiş ve onu resmi bir eğitim almadan doğal biçimde kullanan kişi.

Bir dilin bütün sözcükleri ve anlamlı sözcük parçaları ya da bir konuşucunun bildiği sözcüklerin anlamları ve kullanım bilgileriyle birlikte zihinde depolandığı yer.

Dilin gerçekte nasıl kullanıldığını incelemek için bilgisayarda saklanan, gerçek yazılı ya da sözlü metinlerden oluşan büyük ve düzenli bir derleme; çoğulu corpora'dır.

Dili insanların gerçekte nasıl kullandığını betimlemek yerine, 'doğru' kullanım kurallarına göre nasıl konuşmaları ya da yazmaları gerektiğini söyleyen yaklaşımı niteler.

Bir konuşucunun dilinin kurallarına ilişkin bilinçdışı bilgisi; dilin gerçek durumlarda sürçmeler ve duraksamalarla nasıl kullanıldığını anlatan edimden (performance) ayrılır.

Tek cümlenin ötesinde, kullanımdaki dil; konuşmalar, dersler ya da gazete yazıları gibi dil parçaları ve bunların nasıl düzenlenip birbirine bağlandığı.

Konuşma seslerini fiziksel olaylar olarak inceleyen dilbilim dalı; seslerin ağız ve gırtlakta nasıl üretildiğini, nasıl yayıldığını ve kulak tarafından nasıl algılandığını araştırır.

Bir dilin seslerini nasıl bir sistem içinde düzenlediğini inceleyen dal; hangi ses farklarının anlamı değiştirdiğini, seslerin nasıl bir araya geldiğini ve birbirini nasıl etkilediğini araştırır.

Belirli bir dilde anlamı değiştirebilen en küçük ses birimi; örneğin İngilizcede pin ve bin sözcüklerini birbirinden ayıran /p/ ve /b/.

Bir ünlü ses etrafında kurulan, çoğu zaman önünde ya da arkasında ünsüzler bulunan sesletim birimi; 'banana' sözcüğünde üç hece vardır: ba-na-na.

Bir sözcükteki bir heceye ya da bir cümledeki bir sözcüğe verilen ek güç veya uzunluk; bu sayede o hece ya da sözcük diğerlerinden daha güçlü ve belirgin duyulur.

Havanın ağızdan dil ya da dudaklar tarafından engellenmeden serbestçe geçtiği konuşma sesi; örneğin see, cat ve boot sözcüklerindeki sesler.

Ağızda ya da gırtlakta havanın kısmen veya tamamen engellenmesiyle çıkan konuşma sesi; örneğin /p/, /s/ ya da /m/. Bu sesleri yazmak için kullanılan harflere de consonant denir.

Bir öbek ya da cümle boyunca sesin yükselip alçalması; soru sorulduğunu, şaşkınlığı, konuşucunun tutumunu ya da sözünü bitirip bitirmediğini gösterir.

International Phonetic Alphabet (Uluslararası Fonetik Alfabe) ifadesinin kısaltması; her simgenin tek bir konuşma sesini karşıladığı ve herhangi bir dilin sesletimini yazıya geçirmek için kullanılan simgeler dizisi.

Aynı konumdaki yalnızca bir sesle birbirinden ayrılan iki sözcük; örneğin ship ile sheep ya da fan ile van. Bu çiftler iki sesin ayrı sesbirimler olduğunu gösterir.

Tek bir sesbirimin farklı konumlarda farklı biçimlerde sesletilmesinden her biri; ana dili konuşurları bunları genellikle aynı ses olarak algılar. Pin ve spin sözcüklerindeki /p/ buna örnektir.

Ses tellerinin titreşmesiyle üretilen konuşma seslerini niteler; örneğin /b/, /d/, /z/ ve bütün ünlüler. Bu titreşim olmadan üretilen seslere ötümsüz (voiceless) denir.

Bir ünsüzü üretmek için hava akımının engellendiği ya da daraltıldığı ağız veya gırtlak bölgesi; örneğin /p/ için iki dudak, /θ/ için dişler.

İngilizcedeki en yaygın ünlü olan kısa, zayıf ve orta konumlu /ə/ sesi; 'about' sözcüğünün ilk sesi ya da 'teacher' sözcüğünün sonu gibi vurgusuz hecelerde duyulur.

Sözcüklerin iç yapısını, yani kök, önek ve sonek gibi daha küçük anlamlı parçalardan nasıl kurulduğunu inceleyen dilbilim dalı.

Kendine ait bir anlamı ya da dilbilgisel görevi olan en küçük sözcük parçası; örneğin unhappiness sözcüğündeki un-, happy ve -ness.

Bir sözcüğün anlamını ya da dilbilgisel biçimini değiştirmek için ona eklenen parça; başa gelen önek (re-) ya da sona gelen sonek (-ed) gibi.

Anlamı farklı yeni bir sözcük oluşturmak için bir sözcüğün başına eklenen harf ya da harf grubu; örneğin unhappy'deki un- ya da rewrite'taki re-.

Bir sözcüğün anlamını, türünü ya da dilbilgisel biçimini değiştirmek için sonuna eklenen harf ya da harf grubu; örneğin -ness, -ful ya da -ed.

Bir sözcüğün temel anlamını taşıyan ve daha küçük anlamlı parçalara ayrılamayan çekirdek bölümü; örneğin reformation'daki form ya da kitaplık'taki kitap.

Yeni bir sözcük oluşturmadan zaman, sayı, kişi ya da hal gibi dilbilgisel bilgileri göstermek için bir sözcüğün biçiminin, genellikle bir ek eklenerek değişmesi.

Var olan bir sözcükten, genellikle bir ek getirerek yeni bir sözcük üretme süreci; örneğin teach'ten teacher, happy'den unhappy elde edilmesi.

İki ya da daha fazla sözcüğün birleşmesiyle oluşan sözcük; örneğin classroom, mother-in-law ya da bus stop. Bitişik, kısa çizgiyle ya da ayrı yazılabilir.

Çekim eklerinin eklendiği sözcük bölümü; yalın bir kök (walk) ya da yapım eki almış bir kök (teachers'taki teacher) olabilir.

Sözcüklerin öbekler ve cümleler halinde nasıl birleştiğini ve bir dilde hangi sözcük dizilişlerinin ve yapıların mümkün olduğunu belirleyen kuralları inceleyen dal.

Cümlede tek bir birim gibi işleyen ama genellikle özne-fiil ikilisi içermeyen sözcük grubu; örneğin 'the old library' ya da 'in the morning'.

Bir dilde sözcüklerin ve özne, fiil, nesne gibi cümle öğelerinin olağan diziliş sırası; örneğin İngilizcede özne-fiil-nesne.

Bir ad ya da zamir etrafında kurulan ve çoğu zaman özne ya da nesne olarak tek bir birim gibi işleyen sözcük grubu; örneğin 'the tall man in the blue coat'.

Bir cümledeki sözcüklerin sayı, kişi ya da cinsiyet gibi özellikler bakımından birbirine uymasını sağlayan kural; örneğin tekil bir öznenin tekil bir fiil alması.

Bir cümlenin ya da sözcüğün yapısını dallar halinde gösteren ve her öbeği ve parçalarını çizgilerle bağlanmış düğümler olarak sunan çizim.

Cümle yapısında tek bir birim olarak işlev gören sözcük ya da sözcük grubu; örneğin bir ad öbeği ya da bir edat öbeği.

Dildeki anlamı inceleyen dal; sözcüklerin, öbeklerin ve cümlelerin ne anlama geldiğini ve bu anlamların birbirleriyle ve dünyayla nasıl ilişkilendiğini araştırır.

Bağlamın anlamı nasıl etkilediğini inceleyen dal; konuşucuların söylediklerinden fazlasını nasıl kastettiğini, dinleyicilerin de amaçlanan anlamı, nezaketi ve imaları nasıl çözdüğünü araştırır.

En azından bazı bağlamlarda başka bir sözcük ya da öbekle aynı veya hemen hemen aynı anlama gelen sözcük; örneğin big ve large ya da start ve begin.

Bir sözün söylendiği ya da yazıldığı durum, çevresindeki metin ve paylaşılan bilgi; dinleyicinin ve okurun amaçlanan anlamı kavramasına yardım eder.

Birden fazla olası anlam taşıma özelliği; bunun nedeni birkaç anlamı olan bir sözcük ya da birden fazla biçimde çözümlenebilen bir yapı olabilir.

Yalnızca bilgi aktarmanın bir yolu olarak değil, söz verme, özür dileme, rica etme, uyarma ya da teşekkür etme gibi bir eylem olarak ele alınan sözce.

Konuşucunun doğrudan söylemeden ima ettiği ve dinleyicinin bağlamdan çıkardığı anlam; örneğin 'Some students passed' cümlesinin öğrencilerin hepsinin geçmediğini sezdirmesi.

Bir cümlenin doğru kabul ettiği arka plan bilgisi; örneğin 'My car is being repaired' cümlesindeki 'bir arabam var' bilgisi.

Anlamı kimin, nerede ve ne zaman konuştuğuna bağlı olan sözcüklerin kullanımı; örneğin I, you, here, there, now, this ve yesterday.

Bir sözcüğün temel anlamının ötesinde taşıdığı duygular, tutumlar ya da çağrışımlar; örneğin 'skinny' ile karşılaştırıldığında 'slim' sözcüğünün olumlu havası.

Bir sözcüğün birbiriyle ilişkili birkaç anlamı olması durumu; örneğin 'head' sözcüğünün vücudun bir bölümü, bir grubun lideri ya da bir sayfanın üst kısmı anlamlarına gelmesi.

Başka bir sözcüğün karşıt anlamını taşıyan sözcük; örneğin hot ve cold, buy ve sell ya da alive ve dead.

Sözcüklerin dilbilgisel davranışlarına göre ayrıldığı sınıflardan her biri; örneğin ad, fiil, sıfat, zarf, zamir, edat ve bağlaç.

Bir kişiyi, yeri, nesneyi, düşünceyi ya da duyguyu adlandıran ve genellikle bir fiilin öznesi veya nesnesi olabilen sözcük; örneğin teacher, Ankara, chair ya da freedom.

Bir eylemi, olayı ya da durumu bildiren sözcük; örneğin run, become ya da know. İngilizcede zamanı ve uyumu göstermek için biçim değiştirir.

Bir adı ya da zamiri niteleyen veya onun hakkında ek bilgi veren sözcük; örneğin tall, interesting ya da Turkish.

Bir fiile, sıfata, başka bir zarfa ya da cümlenin bütününe bilgi ekleyen sözcük; bir şeyin nasıl, ne zaman, nerede ya da ne sıklıkla olduğunu belirtir.

Bir adın ya da ad öbeğinin tekrarlanmaması için onun yerine kullanılan sözcük; örneğin she, it, them, mine, who ya da myself.

Bir adın, zamirin ya da ad öbeğinin önüne gelerek onun cümlenin geri kalanıyla yer, zaman ya da yön gibi ilişkisini gösteren sözcük; örneğin in, on, at, to, with.

Sözcükleri, öbekleri ya da cümlecikleri birbirine bağlayan sözcük; örneğin and, but, or, because, although ve when.

Bir adın önünde kullanılarak onun genel mi belirli mi, dinleyici için yeni mi yoksa zaten bilinen mi olduğunu gösteren a, an ve the sözcüklerinden her biri.

Tekil ve çoğul biçimleri olan ve sayılarla ya da a/an ile kullanılabilen ad; örneğin book, idea ya da student. Water ya da advice gibi sayılamaz adlar bu şekilde kullanılamaz.

Bir addan önce gelerek hangisinin ya da ne kadarının kastedildiğini gösteren sözcük; örneğin the, a, this, my, some, every ya da two.

Bir olayı konuşma anına göre zaman içinde konumlandıran ve fiilin biçimiyle gösterilen dilbilgisel ulam; örneğin şimdiki ya da geçmiş zaman.

Bir eylemin ne zaman olduğunu değil, zaman içinde nasıl gerçekleştiğini, yani süregiden mi, tamamlanmış mı yoksa yinelenen mi olduğunu gösteren dilbilgisel ulam.

Zaman, soru, olumsuzluk ve edilgen yapılar kurmak için ana fiille birlikte kullanılan fiil; başlıcaları be, have ve do'dur, can ve will gibi modal fiiller de bu gruba girer.

Yetenek, olasılık, izin, zorunluluk ya da tavsiye gibi anlamları dile getiren yardımcı fiil; can, could, may, might, must, should, will ve would gibi.

Öznenin eylemi yapmak yerine eylemden etkilendiği cümle yapısı; be ve geçmiş zaman ortacıyla kurulur: 'The bridge was built in 1973'.

Have ya da has ile geçmiş zaman ortacından kurulan ve geçmişteki bir eylemi ya da durumu şimdiye bağlayan fiil biçimi: 'I have lost my keys'.

Be ve fiilin -ing biçimiyle kurulan, bir eylemin belirli bir anda sürmekte, geçici ya da tamamlanmamış olduğunu gösteren fiil biçimi: 'She is working'.

Fiilin zaman ya da kişi göstermeyen temel biçimi; çoğu zaman 'to' ile (to go, to write), bazen de 'to' olmadan (She can go) kullanılır.

Fiilin ad gibi, örneğin özne ya da nesne olarak kullanılan -ing biçimi: 'Swimming is good exercise' ya da 'I enjoy reading'.

Fiil öbeklerinde ve sıfat olarak kullanılan, zaman göstermeyen fiil biçimi: Şimdiki zaman ortacı -ing ile (working), geçmiş zaman ortacı çoğu zaman -ed ya da -en ile biter (worked, broken).

Anlamını tamamlamak için doğrudan bir nesneye ihtiyaç duyan fiil; örneğin make, describe ya da enjoy: 'She described the problem'.

Bir özne ile bir fiil içeren ve tek başına bir cümle ya da bir cümlenin parçası olan sözcük grubu; örneğin 'because it was raining'.

Tam bir düşünceyi dile getiren ve dilbilgisel açıdan eksiksiz olan sözcük dizisi; yazıda büyük harfle başlar, nokta, soru işareti ya da ünlem işaretiyle biter.

Bir cümlecikte genellikle eylemi yapanı ya da hakkında bir şey söyleneni bildiren ve fiilin uyum gösterdiği öğe; örneğin 'My sister works here' cümlesindeki 'my sister'.

Bir fiilin etkilediği ya da bir edattan sonra gelen ad öbeği veya zamir; örneğin 'She sent the email' cümlesindeki 'the email'.

Bir cümlecikte özne hakkında bir şey söyleyen bölüm; fiili ve ondan sonra gelen her şeyi kapsar. Örneğin 'Emre missed the bus' cümlesindeki 'missed the bus'.

Bir ad hakkında ek bilgi veren ve genellikle who, which, that, whose, where ya da when ile başlayan cümlecik: 'the book that I borrowed'.

Bir temel cümleciğe bağlı olan ve tek başına cümle olarak kullanılamayan cümlecik; örneğin 'when the bell rang' ya da 'that she was right'.

Tek başına tam bir cümle olabilen ve ana düşünceyi taşıyan cümlecik; örneğin 'Because it rained, we cancelled the trip' cümlesindeki 'we cancelled the trip'.

Bir if cümleciği ve bir temel cümlecikten oluşan, gerçek ya da hayali bir koşulu ve onun sonucunu anlatan cümle: 'If it rains, we'll stay in.'

Dilin toplumla birlikte nasıl çeşitlendiğini ve değiştiğini inceleyen dal; yaşın, bölgenin, toplumsal sınıfın, cinsiyetin ve ortamın insanların konuşma biçimini nasıl şekillendirdiğini araştırır.

Bir dilin belirli bir bölgede ya da toplumsal grupta kullanılan ve kendine özgü sözcükleri, dilbilgisi ve sesletimi olan çeşidi.

Konuşucunun nereden geldiğini, yani bölgesini, toplumsal grubunu ya da ana dilini yansıtan sesletim biçimi; örneğin İskoç ya da Türk aksanı.

İki dili kullanabilme yetisi ya da bir kişinin veya topluluğun düzenli olarak iki dil kullanması; ikiden fazla dil kullanımına çok dillilik denir.

Tek bir konuşma, hatta tek bir cümle içinde iki ya da daha fazla dil veya dil çeşidi arasında geçiş yapma; iki dilli konuşucularda olağan bir uygulamadır.

Belirli bir durum ya da amaç için kullanılan, resmiden gündeliğe uzanan dil çeşidi; örneğin akademik yazı, hukuk dili ya da arkadaşlarla sohbet.

Ana dilleri ortak olmayan insanlar arasında iletişim için kullanılan dil; örneğin uluslararası iş dünyasında İngilizce ya da Orta Çağ Avrupası'nda Latince.

Eğitimde, resmi kurumlarda, medyada ve sözlüklerde kullanılan ve resmi yazı için genel olarak ölçü kabul edilen dil çeşidi.

İnsanların bir dili bilmeye ve kullanmaya başlama süreci; özellikle küçük çocukların ilk dillerini çevrelerindeki konuşmalardan doğal yoldan edinmesi.

Bir kişinin doğuştan ya da erken çocukluktan itibaren ilk olarak edindiği ve genellikle en iyi bildiği dil; dilbilimciler bunu kısaca L1 diye anar.

İlk dilden sonra başka bir dilin öğrenilmesi süreci ve bu sürecin nasıl gerçekleştiğini inceleyen araştırma alanı; genellikle SLA diye kısaltılır.

Öğrencinin gelişmekte olan dil sistemi; kendine özgü kuralları vardır ve ne ana dilidir ne de hedef dil. Terim 1972'de Larry Selinker tarafından ortaya atılmıştır.

Öğrencinin dilindeki bazı özelliklerin daha fazla girdi ve öğretime rağmen gelişmeyi bıraktığı ve hatalarını koruduğu durum.

Çocuklukta, yaklaşık ergenlikle sona eren ve dilin tam ve doğal biçimde edinilebildiği sınırlı bir dönem bulunduğu görüşü; bu dönemden sonra ana dili konuşuru düzeyine ulaşmak çok daha zorlaşır.

Öğrencinin duyduğu ya da okuduğu ve anlamaya çalıştığı dil; dil ediniminin ham maddesidir.

Noam Chomsky ile özdeşleşen ve bütün insanların tüm dillerde ortak olan bir dizi temel dilbilgisi ilkesiyle doğduğunu, bunun da çocukların dili edinmesine yardım ettiğini öne süren kuram.

Öğrencinin bir dilbilgisi kuralını geçerli olmadığı durumlara da uygulaması; örneğin bir çocuğun 'went' yerine 'goed', 'mice' yerine 'mouses' demesi.

Öğrencinin ana dilinin ya da bildiği başka bir dilin öğrenmekte olduğu dil üzerindeki etkisi; öğrenmeyi kolaylaştırabilir (olumlu aktarım) ya da hatalara yol açabilir (olumsuz aktarım).