İstatistik İngilizcesi: 100 Temel Terim ve Anlamları

Tüm değerlerin toplamının değer sayısına bölünmesiyle bulunan ve bir veri kümesinin merkezini gösteren değer; günlük dilde 'ortalama' denen şey.

Veriler küçükten büyüğe sıralandığında tam ortada kalan değer; değer sayısı çiftse ortadaki iki değerin ortalaması alınır.

Bir veri kümesinde en sık görülen değer. Bir dağılımın tek bir modu, iki modu (iki tepeli) ya da daha fazla modu olabilir.

Değerlerin ortalama etrafında ne kadar yayıldığını gösteren ölçü; küçük olması verilerin ortalamaya yakın toplandığını, büyük olması geniş bir alana dağıldığını gösterir.

Her değerin ortalamadan uzaklığının karesi alınarak bulunan ortalama; yayılımı ölçer ve karekökü standart sapmayı verir.

Bir veri kümesindeki en büyük ve en küçük değer arasındaki fark; yayılımın en basit ölçüsü.

Bir veri kümesindeki diğer değerlerin çoğundan alışılmadık ölçüde uzakta duran gözlem; bir hatadan kaynaklanabileceği gibi gerçekten olağandışı bir durumu da yansıtabilir.

Bir değerin ya da kategorinin veri kümesinde kaç kez görüldüğü; göreli frekans aynı bilgiyi oran ya da yüzde olarak verir.

Gözlemlerin belirli bir yüzdesinin altında kaldığı değer; örneğin verilerin %90'ı 90. yüzdeliğin altında kalır.

Bir veri kümesinin merkez, yayılım ve biçim gibi temel özelliklerini, verinin ötesine geçen sonuçlar çıkarmadan özetleyen sayılar, tablolar ve grafikler.

Sıralanmış veriyi dört eşit parçaya bölen üç değerden her biri: birinci çeyrek (Q1), medyan (Q2) ve üçüncü çeyrek (Q3).

Birinci ve üçüncü çeyrek arasındaki fark (Q3 − Q1); verinin ortadaki %50'lik kısmının ne kadar yayıldığını gösterir.

Bazı değerlerin diğerlerinden daha fazla etki ettiği ortalama: her değer bir ağırlıkla çarpılır, sonuçlar toplanır ve bu toplam ağırlıkların toplamına bölünür.

İki ya da daha fazla kategorik değişkenin kategorilerinin nasıl bir araya geldiğini ve her birleşimde kaç gözlem bulunduğunu gösteren tablo.

Kişiden kişiye, nesneden nesneye ya da durumdan duruma farklı değerler alabilen her özellik; yaş, gelir, cinsiyet ya da sınav puanı gibi.

Değerleri ölçülmüş miktarlar değil, gruplar ya da etiketler olan değişken; kan grubu, yaşanılan şehir ya da 'evet/hayır' yanıtları gibi.

Belirli bir aralıktaki kesirli değerler de dahil olmak üzere her değeri alabilen değişken; boy, sıcaklık, süre ya da gelir gibi.

Araştırmacının değiştirdiği, kontrol ettiği ya da başka bir değişkendeki değişimi açıklamak için kullandığı değişken; deneylerde üzerinde oynanan etkendir.

Bir araştırmada, bağımsız değişken değiştiğinde değişip değişmediğini görmek için ölçülen sonuç; sınav puanı, satış miktarı ya da iyileşme süresi gibi.

Tek bir kişi, işlem ya da ölçüm gibi verinin tek bir birimi; veri setinde genellikle bir satıra karşılık gelir.

Hem bağımsız hem de bağımlı değişkenle ilişkili olan ve bu ikisi arasındaki ilişki hakkında yanlış ya da çarpık bir izlenim yaratabilen üçüncü bir değişken.

Bir veri setinde bulunması gerektiği halde bulunmayan değerler; örneğin bir katılımcının soruyu atlaması ya da bir ölçümün başarısız olması nedeniyle.

Bir olayın gerçekleşme ihtimalini ifade eden, 0 ile 1 arasında bir sayı: 0 olayın imkansız, 1 ise kesin olduğunu gösterir.

Değeri rastgele bir sürecin sonucuna göre belirlenen değişken; on yazı-tura atışında gelen yazı sayısı ya da otobüs için bekleme süresi gibi.

Aynı süreç defalarca tekrarlansaydı bir rastgele değişkenin uzun vadede alacağı ortalama değer; her olası değer kendi olasılığıyla ağırlıklandırılarak bulunur.

Birinin gerçekleştiğini bilmenin diğerinin olasılığını değiştirmediği olaylar; bu tür iki olay için P(A ve B) = P(A) × P(B) olur.

Başka bir olayın gerçekleştiği bilindiğinde bir olayın gerçekleşme olasılığı; P(A | B) diye yazılır ve 'B verildiğinde A'nın olasılığı' diye okunur.

Yeni bir kanıt ışığında bir olayın ya da hipotezin olasılığını güncellemeye yarayan ve P(A | B)'yi P(B | A)'ya bağlayan kural: P(A | B) = P(B | A) × P(A) / P(B).

Aynı anda gerçekleşemeyen ya da aynı anda doğru olamayan olayları veya kategorileri niteler; tek bir zar atışında hem 2 hem 5 gelmesi gibi.

Bir değişkenin hangi değerleri aldığını ve her değerin ne sıklıkla görüldüğünü gösteren örüntü; genellikle histogram ya da eğriyle gösterilir.

Değerlerin çoğunun ortalama çevresinde toplandığı ve ortalamadan uzaklaştıkça seyrekleştiği, simetrik, çan biçimli dağılım; ortalaması, medyanı ve modu birbirine eşittir.

Simetrik olmayan ve bir tarafında daha uzun bir kuyruk bulunan dağılımı niteler; sağa çarpık bir dağılımda birkaç çok büyük değer kuyruğu sağa doğru uzatır.

Her birinde başarı olasılığının aynı olduğu, sabit sayıda bağımsız denemedeki başarı sayısının olasılık dağılımı; 20 yazı-tura atışındaki yazı sayısı gibi.

Olayların birbirinden bağımsız ve sabit bir ortalama hızla gerçekleştiği durumlarda, bir olayın belirli bir zaman diliminde ya da alanda kaç kez gerçekleştiğini gösteren olasılık dağılımı.

Anakütle dağılımının biçimi ne olursa olsun, varyansı sonlu olduğu sürece, örneklem büyüklüğü arttıkça örneklem ortalamalarının dağılımının normal dağılıma yaklaştığını söyleyen sonuç.

Bir gözlemin ortalamanın kaç standart sapma üstünde ya da altında olduğunu gösteren değer; ortalama çıkarılıp standart sapmaya bölünerek bulunur.

Bir araştırmanın hakkında sonuç çıkarmak istediği grubun tamamı; örneğin bir ülkedeki tüm yetişkinler ya da bir yılda kesilen tüm faturalar.

Bir anakütleden seçilen ve üzerinde gerçekten çalışılan daha küçük grup; anakütlenin tamamı hakkında onun üzerinden sonuç çıkarılır.

Bir araştırmaya dahil edilen gözlem ya da katılımcı sayısı; genellikle n (toplam için N) harfiyle gösterilir.

Anakütledeki her bireyin seçilme şansının bilindiği, genellikle de eşit olduğu biçimde seçilen örneklem; sistematik yanlılığı önlemeye yardımcı olur.

Anakütlenin yalnızca bir kısmı incelendiği için, örneklemden hesaplanan değer ile gerçek anakütle değeri arasında doğal olarak ortaya çıkan fark.

Sonuçları tek bir yöne iten sistematik hata; tahminler rastgele sapmak yerine sürekli olarak olması gerekenden yüksek ya da düşük çıkar.

Anakütlenin önce bölge ya da yaş grubu gibi alt gruplara (tabakalara) ayrıldığı ve ardından her tabakadan rastgele örneklem çekildiği örnekleme yöntemi.

Örneklemin çekildiği gerçek liste ya da kaynak; öğrenci kayıt listesi, müşteri veritabanı ya da adres listesi gibi.

Rastgele seçilmiş kişiler yerine, araştırmacının kendi sınıfındaki öğrenciler ya da bir web sitesinin ziyaretçileri gibi kolayca ulaşılabilen kişilerden oluşan örneklem.

Örneklem verisinden hesaplanan ve gerçek anakütle değerini içermesi beklenen değer aralığı; %95'lik bir aralık, tekrarlanan örneklemlerin %95'inde gerçek değeri yakalayan bir yöntemle elde edilir.

Bir örneklemden elde edilen veriyi kullanarak, belirsizlik düzeyini de ölçerek, daha büyük bir anakütle hakkında sonuç çıkaran yöntemler.

Örneklem ortalaması gibi bir tahminin tekrarlanan örneklemler boyunca gösterdiği standart sapma; tahminin ne kadar kesin olduğunu gösterir.

Ortalama, oran ya da regresyon katsayısı gibi bilinmeyen bir anakütle değerini örneklem verisinden yaklaşık olarak hesaplamak.

Bir anakütle değeri için en iyi tahmin olarak örneklem verisinden hesaplanan tek bir sayı; örneğin gerçek ortalamayı tahmin etmek için kullanılan 4,7'lik örneklem ortalaması.

Bir güven aralığı oluşturmak için tahmine eklenip çıkarılan miktar; örneklem sonucunun gerçek anakütle değerinden ne kadar farklı olabileceğini gösterir.

Aynı anakütleden aynı büyüklükte çok sayıda örneklem alındığında, örneklem ortalaması gibi bir istatistiğin göstereceği dağılım.

Bir araştırmanın veriyle sınamayı amaçladığı, bir ilişki ya da fark hakkındaki açık ve test edilebilir önerme; örneğin 'uykusuzluk tepki süresini uzatır'.

İstatistiksel bir testte etki, fark ya da ilişki olmadığını öne süren varsayılan önerme; test, verinin bu önermeye karşı yeterli kanıt sunup sunmadığını sınar.

Sıfır hipotezi doğru olsaydı, gözlenen sonuç kadar ya da ondan daha uç bir sonuç elde etme olasılığı; küçük bir değer, verinin sıfır hipotezi altında şaşırtıcı olacağını gösterir.

Bir sonucun yalnızca şansla açıklanmasının olası olmadığı yargısı; p değeri 0,05 gibi önceden seçilmiş bir anlamlılık düzeyiyle karşılaştırılarak verilir.

Gerçek bir etki, fark ya da ilişki olduğunu öne süren önerme; araştırmacının genellikle beklediği iddiadır ve veri sıfır hipotezine karşı güçlü kanıt sunduğunda desteklenmiş olur.

Testten önce seçilen ve p değeri bu eşiğin altında kaldığında sonucun istatistiksel olarak anlamlı sayıldığı sınır; aynı zamanda kabul edilen I. tip hata riskidir.

Test sonucunda, genellikle p değeri anlamlılık düzeyinin altında kaldığı için, verinin sıfır hipotezine karşı yeterli kanıt sunduğu sonucuna varmak.

Ortalamaları karşılaştıran hipotez testi: bir grubun ortalamasını sabit bir değerle, iki bağımsız grubun ortalamalarını ya da aynı kişilerin iki ölçümünü karşılaştırır.

Kategorilerdeki sayımlarla kullanılan test; çoğunlukla iki kategorik değişkenin ilişkili olup olmadığını ya da gözlenen frekansların beklenenlerle uyuşup uyuşmadığını sınamak için uygulanır.

'Analysis of variance' (varyans analizi) ifadesinin kısaltması: gruplar arasındaki değişkenliği grup içindeki değişkenlikle karşılaştırarak üç ya da daha fazla grubun ortalamasını aynı anda sınayan testler ailesi.

Aslında doğru olan bir sıfır hipotezini reddetmek, yani gerçekte olmayan bir etkinin var olduğu sonucuna varmak; yanlış pozitif.

Aslında yanlış olan bir sıfır hipotezini reddedememek, yani gerçekte var olan bir etkiyi gözden kaçırmak; yanlış negatif.

Belirli büyüklükte gerçek bir etki varken testin bu etkiyi yakalama olasılığı; bir eksi II. tip hata olasılığına eşittir.

Belirli kısıtlar sabitlendikten sonra bir hesaplamada serbestçe değişebilen değer sayısı; t, ki-kare ve F gibi dağılımların tam biçimini belirler.

Her iki yöndeki farkı da arayan hipotez testi; bu nedenle ret bölgesi dağılımın iki ucuna (kuyruğuna) bölünür.

Bir istatistiksel testin ya da modelin geçerli sonuç vermesi için en azından yaklaşık olarak sağlanması gereken koşul; normallik, varyansların eşitliği ya da gözlemlerin bağımsızlığı gibi.

Verinin normal dağılım gibi belirli bir dağılıma uyduğunu varsaymayan ve çoğu zaman ham değerler yerine sıra numaralarıyla (ranklarla) çalışan test.

ANOVA gibi bir analizde genel sonuç anlamlı çıktıktan sonra, tam olarak hangi grupların birbirinden farklı olduğunu bulmak için yapılan izleme testi.

İki değişkenin birlikte değişme eğiliminde olduğu ilişki; aynı yönde (pozitif) ya da ters yönde (negatif) olabilir.

Bir sonuç değişkeninin bir ya da daha fazla açıklayıcı değişkene göre nasıl değiştiğini modelleyen yöntemler ailesi; hem ilişkileri açıklamak hem de tahmin yapmak için kullanılır.

İki değişken arasındaki doğrusal ilişkinin gücünü ve yönünü ölçen, −1 ile +1 arasında bir sayı; 0 doğrusal bir ilişki olmadığını gösterir.

Sonuç değişkenini bir ya da daha fazla açıklayıcı değişkenin doğrusal bir fonksiyonu olarak modelleyen ve bir sabit terim ile her açıklayıcı değişken için bir eğim tahmin eden regresyon yöntemi.

Bir regresyon modelinin sonuç değişkenindeki değişkenliğin ne kadarını açıkladığını gösteren, 0 ile 1 arasında değişen oran; belirlilik katsayısı da denir.

Bir gözlemin gerçek değeri ile modelin o gözlem için öngördüğü değer arasındaki fark; modelin her veri noktasını ne kadar ıskaladığını gösterir.

Artıkların karelerinin toplamını mümkün olan en küçük değere indiren parametre değerlerini seçerek bir doğru ya da model uydurma yöntemi.

Bir değişkendeki değişimin başka bir değişkende doğrudan değişime yol açtığı ilişki; iki değişkenin yalnızca birlikte hareket etmesinden farklıdır.

İki ya da daha fazla açıklayıcı değişken içeren ve diğerlerini sabit tutarak her birinin etkisini tahmin etmeye yarayan regresyon modeli.

Evet/hayır ya da geçti/kaldı gibi iki kategorili bir sonuç değişkeni için, sonuçlardan birinin olasılığını açıklayıcı değişkenlerden modelleyen regresyon yöntemi.

Bir regresyon modelinde, diğer açıklayıcı değişkenler sabitken bir açıklayıcı değişken bir birim arttığında sonuç değişkeninin ne kadar değişmesinin beklendiğini gösteren sayı.

Regresyonda iki ya da daha fazla açıklayıcı değişkenin birbiriyle güçlü biçimde ilişkili olması; bu durum değişkenlerin ayrı ayrı etkilerini tahmin etmeyi zorlaştırır.

Bir değişkenin analizdeki etkisini, genellikle onu modele dahil ederek, hesaba katmak ya da ortadan kaldırmak; böylece incelenen etki o değişkenin etkisiyle karışmaz.

Bir modelin ya da kuramsal bir dağılımın gözlenen verilerle ne kadar iyi örtüştüğü; R-kare, ki-kare ya da bilgi ölçütleri gibi istatistiklerle ölçülür.

Bir gruba, genellikle bir örnekleme, yüz yüze, telefonla, kağıt üzerinde ya da çevrimiçi olarak bir dizi soru sorarak bilgi toplama yöntemi.

Bir ankette katılımcıların yanıtladığı soruları içeren basılı ya da çevrimiçi form.

Bir ankete katılmaya davet edilenlerden anketi gerçekten tamamlayanların oranı; genellikle yüzde olarak verilir.

Katılımcıların ifadelere ne ölçüde katılıp katılmadığını, genellikle 'kesinlikle katılmıyorum'dan 'kesinlikle katılıyorum'a uzanan beş ya da yedi sıralı seçenekle belirttiği derecelendirme ölçeği.

Bir deneyde test edilen uygulamayı almayan ya da plasebo veya standart uygulamayı alan, böylece deney grubuyla karşılaştırılabilen grup.

Bir deneydeki katılımcıları, örneğin bilgisayarla üretilen rastgele sayılar kullanarak, şansa dayalı biçimde gruplara yerleştirme; böylece gruplar başlangıçta birbirine benzer olur.

Ana çalışmadan önce soru formunu, işlemleri ve süreleri sınamak ve sorunları erkenden fark etmek için yapılan küçük ölçekli deneme çalışması.

Ankete katılmayan kişilerin katılanlardan önemli açılardan farklı olması nedeniyle ortaya çıkan ve sonuçların anakütleyi yanlış yansıtmasına yol açan yanlılık.

Her gözlem için iki değişkendeki değerlerine göre bir nokta yerleştirerek iki sayısal değişken arasındaki ilişkiyi gösteren grafik.

Sayısal bir değişkenin gözlemlerinden kaçının her bir aralığa (bin) düştüğünü, birbirine bitişik çubuklarla gösteren grafik.

Bir farkın ya da ilişkinin ne kadar büyük olduğunu örneklem büyüklüğünden bağımsız olarak gösteren sayı; Cohen d, korelasyon katsayısı ya da odds oranı gibi.

Medyanı, çeyrekleri ve verinin yayılımını bir kutu ve ondan uzanan çizgilerle (bıyıklarla) gösteren, aykırı değerleri ayrı noktalar olarak işaretleyen grafik.

Kategorileri, uzunlukları sayıları, yüzdeleri ya da başka değerleri gösteren ayrı dikdörtgen çubuklarla karşılaştıran grafik.

Bir veri kümesini bir bakışta tarif eden küçük bir sayı grubu; genellikle gözlem sayısı, ortalama, standart sapma, medyan, en küçük ve en büyük değer.

Bir çalışmayı, genellikle yeni verilerle, ilk sonuçların yeniden elde edilip edilmediğini görmek için tekrarlamak.

Bir sayıyı daha az basamaklı ve ona yakın, daha sade bir değere çevirmek; örneğin 3,4762 iki ondalık basamağa yuvarlandığında 3,48 olur.