Fizik İngilizcesi: 100 Temel Terim ve Anlamları

Bilimde kullanılan uluslararası ölçü birimleri sistemi. Metre, kilogram, saniye, amper ve kelvin gibi yedi temel birime dayanır. SI kısaltması Fransızca 'Système international' ifadesinden gelir.

Hem büyüklüğü hem yönü olan nicelik; örneğin yer değiştirme, hız, kuvvet ya da ivme. Genellikle bir okla gösterilir.

Büyüklüğü olan ama yönü olmayan nicelik; örneğin kütle, zaman, sıcaklık, enerji ya da sürat. Skalerler sıradan sayılar gibi toplanır.

Bir maddenin birim hacminin kütlesi; kütlenin hacme bölünmesiyle bulunur. Birimi kilogram/metreküp (kg/m³) ya da gram/santimetreküptür (g/cm³).

Bir sayıda, sıfırdan farklı ilk rakamdan başlayarak sayılan ve ölçümün hassasiyeti hakkında gerçek bilgi taşıyan rakamlar. Örneğin 0,00450 sayısında üç anlamlı rakam vardır.

Çok büyük ya da çok küçük sayıları, 1 ile 10 arasındaki bir sayının onun bir kuvvetiyle çarpımı şeklinde yazma yöntemi; örneğin 300.000.000 yerine 3,0 × 10⁸.

Bir sayının yaklaşık büyüklüğünün en yakın on kuvvetiyle ifade edilmesi. Yaklaşık on kat farklı olan iki değer arasında bir mertebe fark vardır.

Bir denklemin iki tarafındaki birimleri ya da temel boyutları (kütle, uzunluk, zaman vb.) karşılaştırarak denklemi kontrol etme ya da kurma yöntemi. Geçerli bir denklemin iki tarafı aynı boyutta olmalıdır.

Bir cismin hareket durumunu ya da şeklini değiştirebilen itme veya çekme etkisi. Hem büyüklüğü hem yönü vardır; birimi newtondur (N).

Bir cisimdeki madde miktarı; aynı zamanda cismin hareketini değiştirmenin ne kadar zor olduğunun ölçüsüdür. Birimi kilogramdır (kg) ve cismin bulunduğu yere göre değişmez.

Bir cismin belirli bir yönde ne kadar hızlı hareket ettiğini gösteren büyüklük. Yönü olan sürattir, yani vektöreldir; birimi metre/saniyedir (m/s).

Bir cismin hızının zamanla değişme oranı. Hızlanma, yavaşlama ya da yön değiştirme anlamına gelebilir; birimi metre/saniye karedir (m/s²).

Kuvvetlerin hareketi nasıl etkilediğini anlatan üç temel yasa: net kuvvet etki etmedikçe cisim hareket durumunu korur, net kuvvet kütle ile ivmenin çarpımına eşittir ve her etkiye eşit büyüklükte, zıt yönde bir tepki vardır.

Kütlesi olan her cismin diğer tüm kütlelere uyguladığı çekme kuvveti. Dünya'da cisimleri gezegenin merkezine doğru çeker ve onlara ağırlık kazandırır.

Yer çekiminin bir cismi çekme kuvveti. Kütle ile çekim alanı şiddetinin çarpımına eşittir (W = mg), newton cinsinden ölçülür ve gezegenden gezegene değişir.

Birbirine temas eden iki yüzey arasında oluşan ve bu yüzeylerin birbiri üzerinde kaymasına karşı koyan kuvvet. Genellikle kinetik enerjiyi ısıya dönüştürür.

Bir cismin ne kadar hızlı hareket ettiği; alınan yolun geçen süreye bölünmesiyle bulunur. Yönü yoktur, yani skalerdir; birimi metre/saniyedir (m/s).

Bir cismin başlangıç noktasından son konumuna kadar olan düz çizgi uzaklığı ve bu uzaklığın yönü. Vektörel bir büyüklüktür; birimi metredir.

Bir cisme etki eden bütün kuvvetlerin birlikte oluşturduğu etkiyi tek başına yapan kuvvet. Bu kuvvetlerin vektörel toplamıdır ve cismin ivmesini belirler.

Bir cisme etki eden tüm kuvvetlerin ve döndürme etkilerinin dengelendiği, bu nedenle cismin hareket durumunun değişmediği hal. Dengedeki bir cisim ya durgundur ya da sabit hızla hareket eder.

Fırlatılan ya da atılan bir cismin, yalnızca yer çekiminin etkisinde eğri bir yol izleyerek yaptığı hareket. Yatay ve düşey hareketleri ayrı ayrı incelenir.

Bir cismin hareket durumundaki her türlü değişikliğe karşı koyma eğilimi; cisim durgunsa durgun kalır, hareket ediyorsa aynı hızla hareketine devam eder. Kütlesi büyük olan cismin eylemsizliği de büyüktür.

Bir kuvvetin bir dönme noktası ya da eksen etrafındaki döndürme etkisi. Kuvvet ile dönme noktasına olan dik uzaklığın çarpımına eşittir; birimi newton metredir (N·m).

Bir cismin çembersel yörüngede hareket etmesini sağlayan ve her zaman çemberin merkezine yönelen net kuvvet. mv²/r'ye eşittir.

Gerilmiş bir ipte, halatta, kabloda ya da zincirde oluşan çekme kuvveti. İp boyunca etki eder ve iki ucuna bağlı cisimleri çeker.

Bir yüzeyin, üzerinde duran ya da kendisine bastıran bir cisme uyguladığı itme kuvveti. Her zaman yüzeye dik (normal) doğrultuda etki eder.

Düşen bir cismin, üzerine etki eden hava direnci ağırlığına eşit olduğunda ulaştığı sabit en yüksek hız; bu durumda cisme etki eden net kuvvet sıfırdır.

Bir sistemin iş yapma ya da değişime yol açma yeteneği. Kinetik, potansiyel, ısıl ve kimyasal gibi pek çok biçimi vardır; birimi joule'dür (J).

Bir kuvvet bir cismi kendi doğrultusunda belirli bir mesafe boyunca hareket ettirdiğinde aktarılan enerji. Kuvvet ile yer değiştirmenin çarpımına eşittir; birimi joule'dür (J).

Enerjinin aktarılma ya da işin yapılma hızı, yani saniye başına enerji. Birimi watt'tır (W); bir watt, saniyede bir joule'e eşittir.

Bir cismin hareket ettiği için sahip olduğu enerji. Kütleye ve sürate bağlıdır; kütle ile süratin karesinin çarpımının yarısına eşittir (½mv²).

Bir cismin konumu ya da durumu nedeniyle depoladığı enerji; örneğin yükseğe kaldırılmış bir kitap ya da gerilmiş bir yay. Dünya yüzeyine yakın yerlerde çekim potansiyel enerjisi mgh'ye eşittir.

Enerjinin yoktan var edilemeyeceği ve yok edilemeyeceği, yalnızca cisimler arasında aktarılabileceği ya da bir biçimden başka bir biçime dönüştürülebileceği ilkesi. Yalıtılmış bir sistemin toplam enerjisi sabit kalır.

Bir cismin kütlesi ile hızının çarpımı (p = mv). Vektörel bir büyüklüktür; birimi kilogram metre/saniyedir (kg·m/s).

Bir kuvvetin belirli bir süre boyunca uyguladığı etki; kuvvet ile sürenin çarpımına eşittir. Cismin momentumundaki değişime eşittir; birimi newton saniyedir (N·s).

Cisimlerin toplam kinetik enerjisinin çarpışmadan önce ve sonra aynı kaldığı çarpışma. Momentum her çarpışmada korunur; kinetik enerji ise yalnızca esnek çarpışmalarda korunur.

Bir sisteme dış kuvvet etki etmediği sürece sistemin toplam momentumunun sabit kaldığını söyleyen ilke. Bir çarpışma ya da patlamadan önceki toplam momentum, sonrasındaki toplam momentuma eşittir.

Bir cihaza verilen enerjinin ne kadarının faydalı enerji olarak geri alındığını gösteren oran. Ondalık sayı ya da yüzde olarak verilir ve hiçbir zaman %100'ü aşamaz.

Bir ortamda ya da boşlukta yayılan ve maddeyi taşımadan enerjiyi bir yerden başka bir yere ileten sarsıntı.

Bir noktadan saniyede geçen ya da saniyede gerçekleşen tam dalga veya titreşim sayısı. Birimi hertz'dir (Hz); 1 Hz saniyede bir devir demektir.

Bir dalga üzerinde, titreşimin aynı evresinde bulunan iki komşu nokta arasındaki uzaklık; örneğin iki tepe arası. Yunan harfi lambda (λ) ile gösterilir.

Bir dalga üzerindeki bir noktanın ya da titreşen bir cismin denge konumundan en fazla uzaklaşma miktarı. Genlik ne kadar büyükse dalganın taşıdığı enerji o kadar fazladır.

Bir tam titreşimin tamamlanması ya da bir tam dalganın bir noktadan geçmesi için gereken süre. Saniye cinsinden ölçülür ve frekansın tersidir (T = 1/f).

İvmenin denge noktasından olan yer değiştirmeyle orantılı olduğu ve her zaman bu noktaya doğru yöneldiği, ileri geri tekrarlanan hareket. Yaya bağlı bir kütle bu şekilde hareket eder.

İki ya da daha fazla dalga karşılaştığında yer değiştirmelerinin toplanmasıyla ortaya çıkan olay. Dalgalar birbirini güçlendirebilir (yapıcı girişim) ya da birbirini sönümleyebilir (yıkıcı girişim).

Bir dalganın bir aralıktan geçerken ya da bir engelin kenarından dolanırken yayılması. Aralığın genişliği dalga boyuna yakın olduğunda en belirgindir.

Dalga kaynağı ile gözlemci birbirine yaklaşırken ya da birbirinden uzaklaşırken gözlenen frekansın değişmesi. Siren sesi yaklaşırken daha tiz, uzaklaşırken daha pes duyulur.

Bir sistem kendi doğal frekansına eşit bir frekansla zorlandığında genliğinin büyük ölçüde artması. Bu durumda enerji sisteme çok verimli biçimde aktarılır.

Ortamdaki taneciklerin, dalganın ilerleme doğrultusunda ileri geri titreştiği ve sıkışma ile seyrelme bölgeleri oluşturduğu dalga. En bilinen örneği sestir.

Işığın, sesin ya da başka bir dalganın bir yüzeye çarptıktan sonra geri dönmesi. Düz aynada yansıma açısı gelme açısına eşittir.

Bir dalganın bir ortamdan başka bir ortama geçerken hızının değişmesi nedeniyle doğrultusunun değişmesi. Su dolu bardaktaki pipetin kırık görünmesinin nedeni budur.

Işığı kırarak görüntü oluşturan, eğri yüzeyli cam ya da plastik parça. İnce kenarlı (yakınsak) mercek ışınları bir noktada toplar; kalın kenarlı (ıraksak) mercek ise dağıtır.

Dalga boyuna ya da frekansa göre sıralanmış elektromanyetik dalgaların tamamı: radyo dalgaları, mikrodalgalar, kızılötesi, görünür ışık, morötesi, X ışınları ve gama ışınları.

Cam ya da su gibi optik açıdan daha yoğun bir ortamda ilerleyen ışığın, sınır yüzeyine sınır açısından büyük bir açıyla geldiğinde tamamen aynı ortama geri yansıması.

Bir merceğin ya da aynanın merkezinden, paralel ışınların toplandığı ya da geliyormuş gibi göründüğü odak noktasına kadar olan uzaklık. Genellikle santimetre ya da metre cinsinden verilir.

Parçacıkların elektriksel kuvvet hissetmesine yol açan temel madde özelliği. Yük pozitif ya da negatif olabilir; aynı işaretli yükler birbirini iter, zıt işaretli yükler çeker. Birimi coulomb'dur (C).

Bir devrede elektrik yükünün bir noktadan geçme hızı. Birimi amperdir (A); bir amper, saniyede bir coulomb yük geçmesi demektir.

Bir devrede iki nokta arasında her coulomb yüke aktarılan ya da yükün aktardığı enerji; potansiyel farkı olarak da adlandırılır. Birimi volttur (V).

Bir devre elemanının ya da malzemenin elektrik akımının geçişine ne kadar karşı koyduğunu gösteren büyüklük. Gerilimin akıma bölümüne eşittir; birimi ohm'dur (Ω).

Sıcaklığı sabit kaldığı sürece bir metal iletkenden geçen akımın, uçları arasındaki gerilimle doğru orantılı olduğunu söyleyen kural. Genellikle V = IR şeklinde yazılır.

Elektrik akımının içinden geçebildiği kapalı yol; bir güç kaynağı, kablolar ve lamba, direnç, anahtar gibi elemanlardan oluşur.

Bir mıknatısın ya da akım taşıyan bir telin çevresinde manyetik kuvvetlerin hissedildiği bölge. Şiddeti tesla (T) ile ölçülür ve alan çizgileriyle gösterilir.

Yüklü bir cismin çevresinde, başka bir yükün elektriksel kuvvet hissettiği bölge. Şiddeti birim yük başına düşen kuvvettir; birimi newton/coulomb (N/C) ya da volt/metredir (V/m).

Bir iletkenden geçen manyetik alan değiştiğinde iletkende gerilim ve çoğu zaman akım oluşması. Jeneratörlerin ve transformatörlerin çalışma ilkesidir.

Bir yalıtkanla ayrılmış iki iletken levha arasındaki elektrik alanında elektrik yükü ve enerji depolayan devre elemanı. Sığası (capacitance) farad (F) cinsinden ölçülür.

Pil ya da jeneratör gibi bir kaynağın, içinden geçen her coulomb yüke verdiği enerji. Adına rağmen bir kuvvet değildir; birimi volttur.

İki cisim arasındaki sıcaklık farkı nedeniyle sıcak olandan soğuk olana akan enerji. Diğer enerji türleri gibi birimi joule'dür (J).

Bir şeyin ne kadar sıcak ya da soğuk olduğunun ölçüsü; taneciklerinin ortalama kinetik enerjisiyle ilişkilidir. Bilimde kelvin (K) ya da santigrat derece (°C) ile ölçülür.

Bir yüzeyin birim alanına etki eden kuvvet; kuvvetin alana bölünmesiyle bulunur. Birimi pascal'dır (Pa); bir pascal, metrekare başına bir newtondur.

Bir maddenin 1 kg'ının sıcaklığını 1 K (ya da 1 °C) artırmak için gereken enerji. Suyun öz ısısı yüksektir: yaklaşık 4200 J/(kg·K).

Bir sistemin iç enerjisindeki değişimin, sisteme verilen ısıdan sistemin yaptığı işin çıkarılmasına eşit olduğunu söyleyen ilke. Enerjinin korunumunun ısı ve işe uygulanmış halidir.

Bir sistemin enerjisinin ne kadar dağınık ya da düzensiz olduğunun ölçüsü. Yalıtılmış bir sistemde toplam entropi hiçbir zaman azalmaz; bu, termodinamiğin ikinci yasasını ifade etmenin bir yoludur.

İdeal bir gazın basıncını, hacmini, sıcaklığını ve madde miktarını birbirine bağlayan pV = nRT denklemi. Gerçek gazlar düşük basınç ve yüksek sıcaklıkta bu denkleme yakın davranır.

Isıl enerjinin daha sıcak bir yerden daha soğuk bir yere geçmesi. İletim, konveksiyon (taşınım) ve ışıma olmak üzere üç yolla gerçekleşir.

Bir madde hal değiştirirken, örneğin katıdan sıvıya geçerken, sıcaklığı değişmeden aldığı ya da verdiği enerji.

Mümkün olan en düşük sıcaklık; 0 K ya da −273,15 °C'dir ve bu sıcaklıkta taneciklerin enerjisi olabilecek en düşük düzeydedir. Bu sıcaklığa yaklaşılabilir ama hiçbir zaman tam olarak ulaşılamaz.

Elektromanyetik enerjinin tek bir paketi ya da kuantumu. Enerjisi yalnızca ışımanın frekansına bağlıdır: E = hf; burada h Planck sabitidir.

Bir fiziksel niceliğin, örneğin enerjinin, soğurulabilen ya da yayınlanabilen en küçük ayrık miktarı. Örneğin ışık enerjisi foton adı verilen kuantumlar halinde gelir.

Yeterince yüksek frekanslı ışık bir metal yüzeye düştüğünde yüzeyden elektron sökülmesi. Işık enerjisinin foton adı verilen paketler halinde geldiğini göstermiştir.

Işığın ve maddenin, yapılan deneye bağlı olarak hem dalga hem de parçacık gibi davranabildiği fikri. Örneğin elektronlar girişim desenleri oluşturabilir.

Bir atomdaki elektronun sahip olmasına izin verilen belirli enerji değerlerinden biri. Elektronlar foton soğurarak ya da yayınlayarak seviyeler arasında geçiş yapar.

Bir parçacığın konumu ve momentumu gibi bazı nicelik çiftlerinin aynı anda tam olarak bilinemeyeceğini söyleyen kuantum fiziği ilkesi.

Einstein'ın 1905'te ortaya koyduğu, fizik yasalarının sabit hızla hareket eden bütün gözlemciler için aynı olduğunu ve ışığın boşluktaki hızının hepsi için aynı olduğunu söyleyen kuram.

Bir kimyasal elementin en küçük birimi; pozitif yüklü küçük bir çekirdek ve onu çevreleyen negatif yüklü elektronlardan oluşur. Atomun büyük kısmı boşluktur.

Yaklaşık −1,6 × 10⁻¹⁹ C negatif yüke sahip, çok hafif bir parçacık; her atomun çekirdeğinin çevresinde bulunur. Metal tellerdeki akımı hareket eden elektronlar taşır.

Atomun proton ve nötronlardan oluşan çok küçük ve yoğun merkezi. Atomun neredeyse tüm kütlesini ve bütün pozitif yükünü içerir.

Atomlarında aynı sayıda proton ama farklı sayıda nötron bulunan, aynı elementin iki ya da daha fazla biçiminden biri. İzotopların kimyasal davranışı aynı, kütleleri farklıdır.

Kararsız bir çekirdeğin alfa parçacıkları, beta parçacıkları ya da gama ışınları gibi ışımalar yayarak kendiliğinden parçalanması ve çoğu zaman başka bir elemente dönüşmesi süreci.

Bir örnekteki radyoaktif çekirdeklerin yarısının bozunması ya da örneğin aktivitesinin yarıya inmesi için geçen süre. Belirli bir izotop için sabittir.

Uranyum-235 gibi ağır bir çekirdeğin, genellikle bir nötron soğurduktan sonra iki küçük çekirdeğe bölünmesi. Bu sırada büyük miktarda enerji ve yeni nötronlar açığa çıkar.

Hidrojen izotopları gibi iki hafif çekirdeğin birleşerek daha ağır bir çekirdek oluşturması. Çok büyük miktarda enerji açığa çıkarır; Güneş'e ve diğer yıldızlara enerjisini veren tepkime budur.

Tek bir cismin basit çizimi üzerinde, ona etki eden bütün kuvvetlerin kendi yönlerinde oklarla gösterildiği ve etiketlendiği diyagram. Kuvvet problemlerini çözmenin genellikle ilk adımıdır.

Bir ölçümün gerçek değerinin büyük olasılıkla içinde bulunduğu aralık; ± işaretiyle yazılır. Ölçümün ya da sonucun ne kadar güvenilir olduğunu gösterir.

Biri iki katına çıktığında diğeri de iki katına çıkacak şekilde aynı oranda değişen iki niceliği niteler. Grafikleri orijinden geçen bir doğrudur.

Biri iki katına çıktığında diğerinin yarıya indiği iki niceliği niteler. Çarpımları sabit kalır ve birinin diğerine karşı grafiği doğru değil, eğridir.

Bir denklemi ya da sonucu ezberden yazmak yerine temel yasalardan veya başka denklemlerden mantık ve cebir kullanarak adım adım elde etmek.

Örneğin kötü kalibre edilmiş bir cihaz ya da sıfır hatası nedeniyle bütün okumaları aynı yönde ve benzer miktarda kaydıran hata. Ölçümü tekrarlamak bu hatayı gidermez.

Grafikteki bütün veri noktalarına mümkün olduğunca yakın geçecek şekilde çizilen ve verilerin genel eğilimini gösteren doğru ya da düzgün eğri.

Bir kuvveti ya da başka bir vektörü, genellikle yatay ve düşey olmak üzere birbirine dik iki bileşene ayırmak; böylece her doğrultu ayrı ayrı ele alınabilir.

Hava direnci ya da sürtünme gibi küçük bir etkiyi, sonucu pek değiştirmediği için hesaba bilerek katmamak.